Kural: velayet ortak kalır
Velayet nedir? Velayet (ouderlijk gezag), reşit olmayan çocuğun bakımı ve yetiştirilmesi, malvarlığının yönetimi ve onu hukuken temsil etme konusundaki ebeveyn hak ve yükümlülüklerinin bütünüdür (Medenî Kanun md. 1:245 ve 1:247). Çocuk 18 yaşına girince velayet kendiliğinden sona erer.
Evlilik içinde doğan çocukların velayeti (ouderlijk gezag) her iki ebeveyne aittir. Hollanda’da boşanmadan sonra da ortak velayet kendiliğinden devam eder (Medenî Kanun md. 1:251/2). Bunun için dilekçede talepte bulunmanız veya mahkemenin karar vermesi gerekmez.
Bu, Türkiye’den gelen birçok aile için şaşırtıcıdır. Türk hukukunda boşanma kararıyla velayet çoğu zaman tek ebeveyne, sıklıkla anneye verilir; ortak velayet Türkiye’de ancak son yıllarda ve sınırlı olarak kabul görmektedir. Hollanda’da ise başlangıç noktası tam tersidir: çocuğun her iki ebeveyniyle bağı korunmalıdır.
Ortak velayet ne demektir, ne değildir?
Ortak velayet, çocukla ilgili önemli kararların birlikte alınması demektir:
- okul seçimi ve okul değişikliği;
- acil olmayan tıbbi tedaviler;
- pasaport ve kimlik kartı başvurusu;
- başka bir şehre veya ülkeye taşınma;
- yurt dışı seyahat;
- çocuğun adının veya din eğitiminin belirlenmesi.
Ortak velayet, çocuğun iki evde eşit süre kalacağı anlamına gelmez. Çocuğun nerede yaşayacağı (hoofdverblijf) ve diğer ebeveynle ne kadar zaman geçireceği (zorgregeling) ayrı konulardır ve ebeveynlik planında düzenlenir; bkz. bakım ve görüşme düzeni. Günlük kararları (yemek, yatma saati, arkadaşlar) çocuğun o sırada yanında bulunduğu ebeveyn verir.
Ebeveynler önemli bir konuda anlaşamazsa, her biri mahkemeden o konuda karar vermesini isteyebilir (md. 1:253a). Mahkeme, çocuğun yararına olan kararı verir; örneğin hangi okula gideceğini veya taşınmaya izin verilip verilmeyeceğini.
Tek ebeveyne velayet ne zaman verilir?
Ebeveynlerden biri tek başına velayet isteyebilir, ancak mahkeme bunu yalnızca iki durumda kabul eder (md. 1:251a):
- Çocuğun ebeveynler arasında sıkışıp kalma veya kaybolma riski kabul edilemez düzeydeyse ve bu durumun yakın zamanda düzelmesi beklenmiyorsa; ya da
- velayetin değiştirilmesi çocuğun yararı için başka bir nedenle gerekliyse.
Ebeveynlerin anlaşamaması, iletişimin kötü olması veya birinin yeniden evlenmesi tek başına yeterli değildir. Mahkemeler bu eşiği yüksek tutar; tek velayet kararları istisnadır. Örnek durumlar: ebeveynlerden biri çocukla ilgili kararları sistematik olarak engelliyorsa ve bu çocuğa zarar veriyorsa, ağır ve süregelen şiddet varsa veya bir ebeveyn uzun süredir hiç ortada yoksa. Mahkeme genellikle önce Çocuk Koruma Kurulu’ndan (Raad voor de Kinderbescherming) araştırma ister.
Tek velayet verilse bile, velayeti olmayan ebeveynin çocukla görüşme hakkı ve önemli konularda bilgi alma hakkı kural olarak devam eder.
Bilgi alma ve danışma hakkı
Ortak velayette iki ebeveyn de velayet sahibidir. Önemli kararları birlikte aldığınız için birbirinizi bilgilendirmeniz ve önemli konularda birbirinize danışmanız gerekir. Bunun nasıl yapılacağı (örneğin e-postayla, belirli aralıklarla veya bir ebeveyn uygulaması üzerinden) ebeveynlik planında yazılmalıdır (Rv md. 815/3); bkz. ebeveynlik planı. Velayet sahibi olarak iki ebeveyn de okuldan, ev doktorundan ve diğer kurumlardan kural olarak doğrudan bilgi alabilir.
Tek velayette velayeti kullanan ebeveyn, diğer ebeveyni çocuğun kişiliği ve malvarlığıyla ilgili önemli konularda bilgilendirmek ve bu konulardaki kararlar hakkında ona danışmakla yükümlüdür; gerekirse bu, bir aracı üzerinden yapılır (BW md. 1:377b). Ebeveynlerden biri isterse mahkeme bunun için bir düzen belirleyebilir; çocuğun yararı gerektiriyorsa bu yükümlülüğü kaldırabilir.
Velayeti olmayan ebeveyn, okul, ev doktoru veya çocuk bakım kurumu gibi mesleki olarak bilgi sahibi olan kişilerden çocukla ilgili önemli bilgileri de isteyebilir. Bu kişiler, aynı bilgiyi velayeti olan ebeveyne de vermeyecek olmaları veya bilgi vermenin çocuğun yararına aykırı olması hâlinde bilgi vermeyebilir. Bilgi reddedilirse mahkemeden karar istenebilir (BW md. 1:377c).
Bilgiyi yazılı paylaşmak, daha sonra kimin neyi bildiğini göstermek için de yararlıdır. Bilgi verilmemesi sürekli bir sorun hâline gelirse bkz. anlaşmaya uyulmazsa.
Evli olmayan ebeveynler
- Kayıtlı birliktelikte doğan çocuklarda velayet kural olarak her iki ebeveyne aittir; bkz. kayıtlı birliktelik ve nikâhsız birlikte yaşayanlar.
- Evlilik dışında doğan ve 1 Ocak 2023 veya sonrasında tanınan çocuklarda, tanıma ile birlikte velayet kendiliğinden ortak olur.
- 1 Ocak 2023’ten önce tanınan çocuklarda velayet, ebeveynler ayrıca velayet siciline (gezagsregister) kayıt yaptırmadıysa yalnızca annededir. Babanın ortak velayet için başvurması gerekir; anne reddederse mahkemeye gidilebilir.
Çocuk boşanmanın tescilinden sonra doğarsa da evli olmayan ebeveynlere ilişkin bu kurallar uygulanır; bkz. hamileyken boşanma. Tanımanın nasıl yapıldığını ve 2023’ten önce tanınan çocuklar için ortak velayetin nasıl kaydettirildiğini çocuk tanıma (erkenning) ve velayet sayfasında adım adım anlatıyoruz.
Sadece imam nikâhıyla evlenen çiftler Hollanda hukukunda evli sayılmaz; çocuklar için yukarıdaki evlilik dışı kurallar geçerlidir. Bkz. sadece imam nikâhı varsa.
Türkiye’de velayet ve Hollanda kararı
Hollanda mahkemesi velayet konusunda kural olarak çocuğun mutad meskeninin bulunduğu yer hukukuna göre karar verir; çocuk Hollanda’da yaşıyorsa bu Hollanda hukukudur. Türkiye’de daha önce bir boşanma kararı ve velayet hükmü verilmişse, bu kararın Hollanda’da tanınıp tanınmadığı ve sonradan değiştirilip değiştirilemeyeceği ayrıca incelenmelidir.
Hollanda’daki boşanma kararını Türkiye’de tanıttığınızda veya nüfusa işlettiğinizde, velayetin Türk kayıtlarına nasıl yansıyacağını önceden kontrol edin. Türk makamlarıyla yapacağınız işlemler (pasaport, nüfus kaydı, okul) bu kayda göre yürür; bkz. kararın Türkiye’de tanınması.
Sık sorulan sorular
Çocuklar bende kalıyor. Velayeti de bana vermeleri gerekmez mi?
Hayır. Hollanda’da çocuğun sizinle yaşaması ve velayet ayrı konulardır. Çocuklar sizinle yaşarken velayet ortak kalabilir. Bu, önemli kararlarda diğer ebeveynin onayının gerektiği anlamına gelir; günlük kararları siz verirsiniz.
Eşim çocuklarla hiç ilgilenmiyor. Tek velayet alabilir miyim?
Mümkün olabilir, ama ilgisizlik tek başına yeterli değildir. Mahkeme, ortak velayetin çocuğa somut bir zarar verip vermediğine bakar; örneğin diğer ebeveyn pasaport veya okul için gerekli imzayı sürekli vermiyorsa. Bu tür durumları belgelerle (mesajlar, okul yazışmaları) göstermeniz gerekir.
Türk mahkemesi velayeti bana verdi. Hollanda’da da geçerli mi?
Kesinleşmiş bir Türk kararı Hollanda’da kural olarak tanınabilir. Ancak çocuk Hollanda’da yaşıyorsa, diğer ebeveyn Hollanda mahkemesinden velayetin değiştirilmesini veya görüşme düzeni isteyebilir; Hollanda mahkemesi o zaman Hollanda hukukunu uygular.